Η απουσία του πατέρα: σκιές, συμπτώματα, δυνατότητες

Η απουσία του πατέρα αποτελεί ένα βαθύ τραύμα, το οποίο συχνά καλείται το παιδί να επεξεργαστεί και να επουλώσει αργότερα ως ενήλικας. Οι ψυχολογικές συνέπειες της έλλειψης ενεργού πατρικής λειτουργίας έχουν μελετηθεί εκτενώς και συσχετίζονται με συγκεκριμένες δυσκολίες στην ψυχοκοινωνική ανάπτυξη των παιδιών.

Οι δυσκολίες αυτές αποτυπώνονται συχνά στην καθημερινή εμπειρία της οικογένειας, του σχολείου και της κοινωνίας: αυξημένη επιθετικότητα στην παιδική και εφηβική ηλικία, δυσκολίες στη σχολική προσαρμογή, πρώιμη σεξουαλικοποίηση, εξαρτήσεις και δυσκολίες στη ρύθμιση της συμπεριφοράς.

Σε προηγούμενα άρθρα μου για την οικογένεια και το παιδί έχω αναφερθεί διεξοδικά στον ρόλο της μητέρας και του πατέρα. Στο παρόν άρθρο εστιάζω στις επιπτώσεις που επιφέρει η απουσία της πατρικής λειτουργίας στην ψυχοκοινωνική ανάπτυξη των παιδιών καθώς και στο μονοπάτι της επανόρθωσης. Στο τέλος του κειμένου παρατίθεται μια ενημερωμένη λίστα βιβλιογραφικών αναφορών για όσους επιθυμούν περαιτέρω διερεύνηση.

Εισαγωγή: Η μεταβολή της πατρικής παρουσίας

Στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες παρατηρείται μια σημαντική μεταβολή στον ρόλο και την παρουσία του πατέρα μέσα στην οικογένεια. Ο πατρικός ρόλος συχνά παρουσιάζεται ως δευτερεύων ή ως λειτουργία που μπορεί να αντικατασταθεί χωρίς ιδιαίτερες συνέπειες.

Ταυτόχρονα, εμφανίζεται συχνά η προσδοκία ο πατέρας να μιμηθεί τον τρόπο με τον οποίο η μητέρα φροντίζει το παιδί της, γεγονός που συχνά αποσπά την προσοχή από τη δική του ιδιαίτερη λειτουργία μέσα στην οικογενειακή δομή. Η μεταβολή αυτή συνοδεύεται από μια ευρύτερη αβεβαιότητα σχετικά με το τι σημαίνει σήμερα πατρική παρουσία και πατρική ευθύνη.

Η πατρική λειτουργία ως συμβολική λειτουργία

Σε όλο το κείμενο αναφέρομαι στον πατέρα όχι μόνο ως πρόσωπο αλλά κυρίως ως σύμβολο, νόημα και λειτουργία. Δεν πρόκειται απλώς για το βιολογικό πρόσωπο που ονομάζεται πατέρας, αλλά για την πατρική λειτουργία ως ψυχολογική και συμβολική διάσταση της οικογένειας.

Η πατρική λειτουργία μπορεί να ενσαρκώνεται από τον βιολογικό πατέρα, αλλά δεν εξαντλείται σε αυτόν. Πρόκειται για μια συμβολική λειτουργία που εισάγει το όριο, διαφοροποιεί τις γενιές και επιτρέπει στο παιδί να κινηθεί από τη δυαδική σχέση μητέρας–παιδιού προς τον ευρύτερο κοινωνικό κόσμο.

Με αυτή την έννοια, η πατρική λειτουργία δεν αφορά μόνο την παρουσία ενός προσώπου αλλά την είσοδο του παιδιού σε μια συμβολική τάξη που συνδέει το άτομο με τη γενεαλογία, τον νόμο και την κοινωνία.

Μορφές πατρικής απουσίας

Η απουσία του πατέρα δεν είναι ενιαία εμπειρία. Παρουσιάζεται με διαφορετικές μορφές, καθεμία από τις οποίες αποκτά διαφορετικό νόημα για το παιδί.

Αδύναμος ή παθητικός πατέρας
Απουσία μετά από διαζύγιο (όταν ο πατέρας αποσύρεται από τη ζωή του παιδιού)
Απουσία λόγω εγκατάλειψης
Μονογονεϊκές οικογένειες
Απώλεια λόγω θανάτου

Η πιο σύγχρονη μορφή απουσίας είναι ο αδύναμος και παθητικός πατέρας: ο πατέρας που είναι παρών αλλά δεν λειτουργεί ουσιαστικά ως πατέρας. Πρόκειται για μια παρουσία που δεν προσφέρει καθοδήγηση, δεν θέτει όρια και δεν αναλαμβάνει την ευθύνη της πατρικής λειτουργίας.

Η πιο ξεκάθαρη μορφή απουσίας είναι η εγκατάλειψη χωρίς εξήγηση και χωρίς νόημα, δηλαδή η πλήρης εξαφάνιση του πατέρα από τη ζωή του παιδιού. Συχνά εμφανίζεται μετά από διαζύγιο, όταν ο πατέρας παύει να φροντίζει ενεργά τη σχέση με τα παιδιά του, αλλά μπορεί επίσης να συνδέεται με φυλάκιση ή αιφνίδια εγκατάλειψη της οικογένειας.

Οι μονογονεϊκές οικογένειες με μοναδικό γονέα τη μητέρα αποτελούν επίσης μια μορφή οικογένειας στην οποία η πατρική λειτουργία απουσιάζει. Ακόμη και όταν εμφανίζεται μια υποκατάστατη πατρική φιγούρα, το κενό δεν καλύπτεται πάντοτε πλήρως.

Ο θάνατος του πατέρα αποτελεί μια μη ελέγξιμη μορφή απώλειας. Σε αυτή την περίπτωση καθοριστική σημασία αποκτούν η στάση της μητέρας, το υποστηρικτικό περιβάλλον της οικογένειας και η ιστορία του πατέρα.

Σε κάθε περίπτωση, η έρευνα δείχνει ότι η απουσία ενεργού πατρικής λειτουργίας αποτελεί σημαντικό παράγοντα κινδύνου για δυσκολίες στην ψυχοκοινωνική ανάπτυξη των παιδιών. Ωστόσο οι επιπτώσεις αυτές δεν είναι απόλυτες ούτε μη αναστρέψιμες. Η εξέλιξη του παιδιού επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες, όπως η στάση της μητέρας, η παρουσία άλλων υποστηρικτικών προσώπων και η ηλικία στην οποία εμφανίζεται η απουσία.

Όταν η αγάπη δεν συναντά τον νόμο: η απώλεια του ορίου

Η απουσία της πατρικής λειτουργίας επηρεάζει πρωτίστως τη δομή της οικογένειας. Απουσιάζει ο τρίτος πόλος ανάμεσα στη μητέρα και το παιδί — το πρόσωπο που διαφοροποιεί επαρκώς τις δύο βασικές ομάδες της οικογένειας: τους γονείς και τα παιδιά.

Το όριο ανάμεσα σε αυτές τις ομάδες δημιουργεί μια εμπειρία οριοθέτησης και επιτρέπει στους γονείς να ασκήσουν τον παιδαγωγικό τους ρόλο. Όταν η πατρική λειτουργία απουσιάζει ή αποδυναμώνεται, η διαδικασία εσωτερίκευσης των ορίων και των κανόνων μπορεί να γίνει πιο δύσκολη για το παιδί. Σε ορισμένες περιπτώσεις τα παιδιά δυσκολεύονται να ρυθμίσουν τη συμπεριφορά τους και να ενσωματώσουν κοινωνικούς κανόνες.

Η απουσία αυτή μπορεί επίσης να εκφραστεί μέσα από δυσκολίες στις σχέσεις, φόβο εγκατάλειψης, αρνητικές πεποιθήσεις για τον εαυτό και αίσθηση ανεπάρκειας. Αντίθετα, τα παιδιά που συνδέθηκαν με έναν πατέρα που επιτέλεσε ουσιαστικά την πατρική λειτουργία εμφανίζουν συχνότερα μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση, καλύτερη κοινωνική προσαρμογή και μεγαλύτερη συναισθηματική σταθερότητα.

Οι συνέπειες στα αγόρια

Τα αγόρια φαίνεται να επηρεάζονται ιδιαίτερα στο πεδίο της συμπεριφοράς και της ταυτότητας από την απουσία ενεργού πατρικής λειτουργίας.

Η πατρική παρουσία λειτουργεί ως σημαντική μορφή ταύτισης και συμβάλλει στη ρύθμιση των παρορμήσεων και στην κοινωνική ένταξη.

Έρευνες δείχνουν ότι τα αγόρια από οικογένειες χωρίς ενεργό πατρική παρουσία εμφανίζουν συχνότερα εξωτερικευμένες μορφές δυσκολίας, όπως επιθετικότητα, παραβατική συμπεριφορά και δυσκολίες στη σχολική προσαρμογή.

Η πατρική φιγούρα λειτουργεί επίσης ως σημαντικό πρότυπο ανδρικής ταυτότητας. Η απουσία της μπορεί να οδηγήσει σε μεγαλύτερη αναζήτηση προτύπων ανδρικότητας κατά την εφηβεία και την ενηλικίωση.

Σε ορισμένες περιπτώσεις εμφανίζεται μια έντονη ανάγκη για πατρική αναγνώριση και καθοδήγηση, η οποία εκφράζεται μέσα από την αναζήτηση προτύπων ή μέσα από την προσπάθεια επιβεβαίωσης της ανδρικής ταυτότητας.

Οι συνέπειες στα κορίτσια

Οι συνέπειες της απουσίας του πατέρα στα κορίτσια εμφανίζονται συχνότερα στο πεδίο της συναισθηματικής ανάπτυξης και των διαπροσωπικών σχέσεων.

Η πατρική παρουσία συνδέεται με την αίσθηση ασφάλειας, την εικόνα του εαυτού και την εμπειρία της αναγνώρισης.

Η έλλειψη σταθερής πατρικής παρουσίας έχει συσχετιστεί με αυξημένα επίπεδα άγχους, χαμηλότερη αυτοεκτίμηση και μεγαλύτερη ανάγκη εξωτερικής επιβεβαίωσης στις σχέσεις.

Σε ορισμένες περιπτώσεις παρατηρούνται δυσκολίες στη θέσπιση ορίων στις σχέσεις ή αυξημένη συναισθηματική εξάρτηση.

Η απουσία πατρικής λειτουργίας μπορεί επίσης να επηρεάσει τη σχέση μητέρας–κόρης, καθώς απουσιάζει ο τρίτος πόλος που επιτρέπει τη διαφοροποίηση των ρόλων μέσα στην οικογένεια.

Καταλήγοντας: δυνατότητες επούλωσης

Η πατρική λειτουργία δεν εξαρτάται αποκλειστικά από τη βιολογική πατρότητα. Πρόκειται για μια συμβολική λειτουργία που παράγει νόημα στην οικογένεια μέσα από τη σταθερή και ενεργητική παρουσία ενός προσώπου που εισάγει το όριο, τη διαφοροποίηση και την ευθύνη.

Τα αγόρια φαίνεται να επηρεάζονται περισσότερο στο πεδίο της συμπεριφοράς και της ταυτότητας, ενώ τα κορίτσια συχνότερα στο πεδίο της συναισθηματικής ασφάλειας και των σχέσεων. Τα αγόρια τείνουν να εκδηλώνουν περισσότερο εξωτερικευμένες δυσκολίες, ενώ τα κορίτσια συχνότερα εσωτερικευμένες μορφές δυσφορίας.

Ωστόσο οι επιπτώσεις της πατρικής απουσίας δεν είναι οριστικές.

Η ποιότητα της σχέσης με τη μητέρα, η παρουσία άλλων σημαντικών προσώπων και η πρόσβαση σε συμβουλευτική ή ψυχοθεραπευτική υποστήριξη μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στην επεξεργασία και την επούλωση του τραύματος.

Η απουσία του πατέρα δεν αποτελεί μόνο ένα γεγονός του παρελθόντος. Συχνά παραμένει μια ανοιχτή ψυχική εκκρεμότητα στο παρόν — αλλά μπορεί επίσης να γίνει αφορμή για επανανοηματοδότηση της σχέσης μας με τον νόμο, την αγάπη και τη γενεαλογία.

Photo by Kelly Sikkema on Unsplash

Bιβλιογραφία

1. Allen, S., & Daly, K. (2007). The Effects of Father Involvement: An Updated Research Summary of the Evidence. Centre for Families, Work & Well-being, University of Guelph. [Research Report].
2. Amato, P. R., & Keith, B. (1991). Parental divorce and the well-being of children: A meta-analysis. Psychological Bulletin, 110(1), 26–46. https://doi.org/10.1037/0033-2909.110.1.26
3. Amato, P. R. (2001). Children of divorce in the 1990s: An update of the Amato and Keith (1991) meta-analysis. Journal of Family Psychology, 15(3), 355 370. https://doi.org/10.1037/0893-3200.15.3.355
4. Berg, L., Rostila, M., Hjern, A., & Vinnerljung, B. (2016). Parental death during childhood and depression in young adults – A national cohort study. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 57(9), 1092–1098. https://doi.org/10.1111/jcpp.12560
5. Blackwell, D. L. (2009). Family structure and children’s health in the United States: Findings from the National Health Interview Survey, 2001–2007. Vital and Health Statistics, 10(246), 1–166.
6. East, L., Jackson, D., & O’Brien, L. (2007). Father absence and adolescent development: A review of the literature. Journal of Child Health Care, 11(4), 263–272. https://doi.org/10.1177/1367493507082756
7. Ellis, B. J., Bates, J. E., Dodge, K. A., Fergusson, D. M., Horwood, L. J., Pettit, G. S., & Woodward, L. (2003). Does father absence place daughters at special risk for early sexual activity and teenage pregnancy? Child Development, 74(3), 801-821. https://doi.org/10.1111/1467-8624.00569
8. Endendijk, J. J., Groeneveld, M. G., Bakermans‑Kranenburg, M. J., & Mesman, J. (2021). Like parent, like child: General and specific associations between parents’ and children’s binary gender identity in a gender egalitarian context. Sex Roles. Advance online publication. https://doi.org/10.1007/s11199-023-01356-y link.springer.com
9. Flouri, E., & Buchanan, A. (2002). Father involvement in childhood and trouble with the police in adolescence: Findings from national longitudinal data. Journal of Interpersonal Violence, 17(6), 689–701. https://doi.org/10.1177/0886260502017006006
10. Fortuner, A., & Smith, B. (2022). Role of parents in the gender role identity formation of offspring: An exploratory study. Journal of Gender Studies, 10(1), 45–62.
11. Harper, C. C., & McLanahan, S. S. (2004). Father absence and youth incarceration. Journal of Research on Adolescence, 14(3), 369–397. https://doi.org/10.1111/j.1532-7795.2004.00079.x  
12. Herzog, J. (2001). Father Hunger: Explorations with Adults and Children. Hillsdale, NJ: The Analytic Press.
13. King, V. (2002). Parental divorce and interpersonal trust in adult offspring. Journal of Marriage and Family, 64(3), 642–656. https://doi.org/10.1111/j.1741-3737.2002.00642.x
14. Kranz, D. (2021). Associations between fathers’ masculinity orientation and anticipated reaction toward their child’s coming out. Frontiers in Psychology, 12, Article 711988. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2021.711988frontiersin.org+1researchgate.net+1
15. Lamb, M. E. (Ed.). (2010). The Role of the Father in Child Development (5th ed.). Hoboken, NJ: Wiley. 
16. Mahedy, L., Hammerton, G., Teyhan, A., Edwards, A. C., Moore, S. C., & Macleod, J. (2021). Parental separation and depression in adulthood: Evidence for the “childhood roots” of adult mental health. Psychological Medicine, 51(5), 846–854. https://doi.org/10.1017/S0033291719003900
17. Mascaro, J. S., Rentscher, K. E., Hackett, P. D., Mehl, M. R., & Rilling, J. K. (2017). Child gender influences paternal behavior, language, and brain function. Behavioral Neuroscience, 131(3), 262–273. https://doi.org/10.1037/bne0000199pmc.ncbi.nlm.nih.gov
18. McLanahan, S., Tach, L., & Schneider, D. (2013). The causal effects of father absence. Annual Review of Sociology, 39, 399–427. https://doi.org/10.1146/annurev-soc-071312-145704
19. Μπαρµπαλιού, Ε. (2013). Η σηµαντικότητα του ρόλου του πατέρα στη ζωή και την ανάπτυξη του παιδιού σε καιρούς κρίσης. Κοινωνική Επιθεώρηση, 3, 42-43.
20. Newland, R. P., & Coyl-Shepherd, D. D. (2015). Fathering and children’s internalizing behaviors: A meta-analysis of longitudinal studies. Fathering, 13(1), 1–28. https://doi.org/10.3149/fth.1301.1
21. Popenoe, D. (1996). Life Without Father. New York: The Free Press.
22. Sarkadi, A., Kristiansson, R., Oberklaid, F., & Bremberg, S. (2008). Fathers’ involvement and children’s developmental outcomes: A systematic review of longitudinal studies. Acta Paediatrica, 97(2), 153–158. https://doi.org/10.1111/j.1651-2227.2007.00572.x
23. Sigle-Rushton, W., & McLanahan, S. (2004). Father absence and child well-being: A critical review. In D. Moynihan, L. Rainwater, & T. Smeeding (Eds.), The Future of the Family (pp. 116–155). New York: Russell Sage Foundation.
24. Stephenson, M., & Black, J. (2017). Father absence and gendered traits in sons and daughters: A meta‑analysis. Psychology Reports, 120(2), 343–362. pmc.ncbi.nlm.nih.gov

Συγκεκριμένες μελέτες για τον ελληνικό πληθυσμό

1. Babalis, T., Xanthakou, D., Papa, A., & Tsolou, E. (2009). School performance and behavior of preschool children after parental separation/divorce: Greek teachers’ views. SCIRP. scirp.org+1academia.edu+1
2. Kolaitis, G., Farmakopoulou, I. (2023). The Impact of Parental Depression, Anxiety, and Stress on Adolescents’ Mental Health and Quality of Life: The Moderating Role of Parental Rejection. Psychiatry Journal. pmc.ncbi.nlm.nih.gov+1researchgate.net+1
3. Koumoundourou, G., Tsaousis, I., & Kounenou, K. (2011). Parental influences on Greek adolescents’ career decision‑making difficulties: The mediating role of core self‑evaluations. Journal of Career Assessment, 19(2). journals.sagepub.com
4. Papageorgiou, A., Skordas, J., Lazaridis, L., Michailidi, E., Saprikis, V. & Fragulis, G. (2019). Cyberbullying and traditional bullying in Greece: An empirical study. arXiv.
5. Papaleontiou‑Louca, E. L. (2016). The (Neglected) Role of the Father in Children’s Mental Health. Proceedings of the 21st International Conference, Athens. researchgate.net
6. Rotsika, V., Kolaitis, G., Antoniou, A. S., Lavdas, M., & Mavreas, V. (2009). Family characteristics and emotional/behavioral problems in children: A Greek community study. Annals of General Psychiatry, 8, 17. https://doi.org/10.1186/1744-859X-8-17
7. Samourkasidou, E. (2020). School and paternal collaboration in Greek early childhood settings: Pilot utilisation of the syneducational model. Conference Paper, University of West Attica. researchgate.net
8. Tsoli, K., Babalis, T., & Kirkigianni, F. (2018). Psychosocial dimensions of single parenting in Greece: Reality and prospects. Single-Parenting in the 21st Century, Nova Science Publishers. academia.edu
9. Vorria, P., Rutter, M., Pickles, A., Wolkind, S., & Hobsbaum, A. (1998). A comparative study of Greek children in long‑term residential group care and in two-parent families: I. Social, emotional, and behavioural differences. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 39(2), 237–245. scirp.org+2pubmed.ncbi.nlm.nih.gov+2pubmed.ncbi.nlm.nih.gov+2