Η απουσία του πατέρα: το κενό που συχνά δεν αναγνωρίζεται

Η απουσία του πατέρα μπορεί να παραμένει ενεργή πολύ μετά την παιδική ηλικία: στην εικόνα του εαυτού, στη σιγουριά με την οποία βγαίνει στη ζωή, στην υπερβολική ανάγκη για αναγνώριση, στη δυσκολία διαφοροποίησης και θέσης, στον τρόπο που αναζητά την αγάπη και εμπιστεύεται ή δεν εμπιστεύεται τους άλλους.

Όταν η απουσία αυτή βιώνεται ως προσωπική απόρριψη, το «γιατί δεν ήταν εκεί;» μπορεί να μετατρέπεται σε «δεν αξίζω» ή “δεν είμαι αρκετός” και να συνεχίζει να απαιτεί απάντηση μέσα από τις σχέσεις και τις επιλογές της ενήλικης ζωής. Ο ενήλικας αναμετριέται περισσότερο με αυτή την βαθιά ριζωμένη πεποίθηση και λιγότερο με τον παρόν και το μέλλον του.

Για μεγάλο διάστημα ωστόσο, η συναισθηματική συμβολή του πατέρα δεν αναγνωριζόταν επαρκώς. Σε παραδοσιακές αντιλήψεις για την μητρότητα και την πατρότητα, προβαλλόταν περισσότερο η ικανότητα της μητέρας ως παιδαγωγού και φροντιστή ενώ ο ρόλος του πατέρα περιοριζόταν σε αυτόν του οικονομικού στηρίγματος και φορέα εξουσίας. Η φροντίδα και η ψυχική ανάπτυξη του παιδιού ήταν αποκλειστικό πεδίο της μητέρας. Η πολιτισμική αυτή κατασκευή, αποτυπώθηκε και σε σημαντικό μέρος της αναπτυξιακής έρευνας και της ψυχαναλυτικής σκέψης. 

Μέσα από αυτή την οπτική μπορούμε να κατανοήσουμε γιατί η απουσία του πατέρα, ιδιαίτερα η συναισθηματική, ενδέχεται να θεωρείται αναμενόμενη και η δυσφορία του παιδιού να μη συνδέεται με όσα λείπουν από αυτή τη σχέση.

Στο άρθρο αυτό καταγράφω τις μορφές και τις επιπτώσεις αυτής της απουσίας, καθώς είναι πολλοί οι θεραπευόμενοι που αδυνατούν, αρχικά, να συνδέσουν όσα βιώνουν με την πατρική λειτουργία στη ζωή τους

Η σημασία της πατρικής παρουσίας

Η πατρική φροντίδα και αναγνώριση έχουν εξίσου ουσιαστική θέση με τη μητρική στη συναισθηματική ανάπτυξη του παιδιού. Ο πατέρας συμμετέχει στην καθημερινότητα, αναλαμβάνει ευθύνη και πρωτοβουλία και προσφέρει ασφάλεια και καθοδήγηση. Σημασία έχει η ποιότητα της σχέσης και η ουσιαστική εμπλοκή στη ζωή του παιδιού. Η πατρική λειτουργία συνδέεται επίσης με το όριο, τη διάκριση των γενεών και τη σταδιακή αυτονόμηση: το παιδί υποστηρίζεται να διαμορφώσει τη δική του προσωπικότητα, διατηρώντας έναν σταθερό δεσμό στήριξης.

Η λειτουργία αυτή υπερβαίνει τη βιολογική συγγένεια και δεν εξασφαλίζεται απλώς από τη φυσική συγκατοίκηση. Η φροντίδα και τα όρια αποτελούν κοινή γονεϊκή ευθύνη ωστόσο η σχέση με κάθε γονέα έχει διαφορετική εγκατάσταση στον ψυχισμό του παιδιού.

Οι διαφορετικές μορφές απουσίας του πατέρα

Η απουσία του πατέρα έχει πολλές μορφές και δεν περιορίζεται στον φυσικά απών. Κάθε εκδοχή πατρικής απουσίας έχει διαφορετική διάρκεια, ένταση και προσωπικό νόημα για το παιδί αλλά και την οικογένεια. Όλες ωστόσο, συμμετέχουν στη διαμόρφωση της οικογενειακής και προσωπικής ιστορίας.

Απώλεια λόγω θανάτου. Η φυσική παρουσία παύει οριστικά. Η ηλικία του παιδιού, η προηγούμενη σχέση, η δυνατότητα επεξεργασίας του πένθους και διατήρησης της μνήμης του πατέρα διαμορφώνουν την εμπειρία αυτής της απουσίας.

Απουσία από την αρχή της ζωής. Το παιδί μεγαλώνει χωρίς να έχει υπάρξει πατέρας στη ζωή του, όπως σε μονογονεϊκή οικογένεια με μόνη μητέρα μέσω δωρεάς σπέρματος ή όταν δεν έχει γνωρίσει τον βιολογικό του πατέρα. Πρόκειται για μια προσωπική σχέση με τον πατέρα που δεν συγκροτήθηκε ποτέ.

Συναισθηματική απουσία. Ο πατέρας μπορεί να βρίσκεται στο ίδιο σπίτι, αλλά να παραμένει απόμακρος, απρόσιτος ή αδιάφορος για την εμπειρία του παιδιού. Η φυσική παρουσία δεν συνοδεύεται από ουσιαστική ανταπόκριση στην ανάγκη σύνδεσης και στήριξης.

Παθητική παρουσία. Μπορεί να υπάρχει στοργική επαφή, αλλά ο πατέρας αποσύρεται συστηματικά από την καθοδήγηση, τις αποφάσεις και την οριοθέτηση. Η απουσία αφορά εδώ τη γονεϊκή ευθύνη που μεταφέρεται στον άλλο γονέα.

Αποξένωση μετά από χωρισμό ή διαζύγιο. Η επικοινωνία γίνεται ασταθής και η συμμετοχή περιορίζεται ή διακόπτεται. Ο χωρισμός, ωστόσο, δεν συνεπάγεται αναγκαστικά απώλεια της πατρικής σχέσης: ένας πατέρας μπορεί να παραμένει σταθερός και διαθέσιμος χωρίς να συγκατοικεί με το παιδί.

Εγκατάλειψη. Ο πατέρας αποχωρεί από τη ζωή του παιδιού και παραιτείται από τη σχέση και τη γονεϊκή ευθύνη. Η εξαφάνιση χωρίς εξήγηση αφήνει επιπλέον αναπάντητο το ερώτημα της αποχώρησής του

Αναγκαστική φυσική απομάκρυνση. Συνθήκες όπως η φυλάκιση περιορίζουν την παρουσία και την επαφή, χωρίς να ταυτίζονται αυτομάτως με εγκατάλειψη. Σημασία έχει πώς διατηρούνται η επικοινωνία και η σχέση μέσα στους συγκεκριμένους περιορισμούς.

Ορισμένες μορφές συνυπάρχουν: η συναισθηματική απόσυρση μπορεί να συνοδεύει την παθητική παρουσία ή να συνεχίζεται μετά από έναν χωρισμό. Η φυσική απώλεια και η συναισθηματική απουσία έχουν διαφορετικό νόημα, αλλά μπορούν και οι δύο να βιώνονται ως απώλειες και να αφήνουν κενό. Στη δεύτερη περίπτωση, ο πατέρας υπάρχει, αλλά η σχέση δεν προσφέρει την αναγνώριση και τη διαθεσιμότητα που χρειάζεται το παιδί.

Η επίδραση της απουσίας διαμορφώνεται μέσα στη συνολική ιστορία του ανθρώπου. Η ηλικία, η προηγούμενη σχέση, το προσωπικό νόημα, η διαθέσιμη φροντίδα από τις σχέσεις που παραμένουν, και φυσικά η ανάληψη της προσωπικής αναζήτησή του πατέρας ενός μας, επηρεάζουν την ανάπτυξη.

Οι παρακάτω δυσκολίες αποτελούν δυνατότητες κατανόησης και ερευνητικά καταγεγραμμένους κινδύνους, δεν περιγράφουν μια αυτόματη πορεία για κάθε παιδί.

Αυτοαμφισβήτηση, φόβος εγκατάλειψης και δυσκολία αυτονόμησης

Όταν η απουσία του πατέρα βιώνεται ως απόρριψη, το παιδί αναζητά την εξήγησή της στον εαυτό του: «δεν ήμουν αρκετά σημαντικός». Το κενό αυτό μετατρέπεται σε μια ατέρμονη υπερπροσπάθεια για αναγνώριση, αυστηρή αυτοκριτική και ανάγκη διαρκούς επιβεβαίωσης.

Η εμπειρία ενός απρόσιτου ή ασυνεπούς πατέρα μπορεί επίσης να οργανώνει τις προσδοκίες από τους άλλους. Η έντονη προσκόλληση, η συναισθηματική εξάρτηση ή η αποφυγή εγγύτητας εξετάζονται ως πιθανοί τρόποι προστασίας από μια νέα απώλεια. Μια διαφωνία ή η ανάγκη του άλλου για προσωπικό χώρο μπορεί να βιώνεται ως απόρριψη στην εφηβική και ενήλικη ζωή. Η επανάληψη αυτών των εμπειριών στις σχέσεις επιτρέπει να διερευνηθούν οι φόβοι και οι εσωτερικές συγκρούσεις που τις συντηρούν.

Η απουσία του πατέρα συχνά συνοδεύεται από σύγχυση οικογενειακών ρόλων. Το παιδί μπορεί να αναλαμβάνει ευθύνες ενηλίκου ή να γίνεται συναισθηματικό στήριγμα της μητέρας. Το έδαφος αυτό παρεμποδίζει την αυτονόμηση και διαφοροποίηση του. Η αυτονόμηση συνοδεύεται από ενοχή, σαν η προσωπική επιθυμία να απειλεί τον δεσμό.

Απουσία του πατέρα: κενό, πένθος και δυσκολίες ταυτότητας

Η απουσία του πατέρα μπορεί να αφήνει αναπάντητα ερωτήματα για την καταγωγή, τη θέση στην οικογενειακή ιστορία, τη θε΄ση και την τοποθέτηση στον κόσμο. Δηλαδή, ένα κενό στην ταυτότητα καθώς λείπει η ρίζα, που είναι η βάση για το άλλο συστατικό της, την περιπλάνηση μακριά από την οικογένεια.

Με τον θάνατο χάνεται η δυνατότητα να συνεχιστεί η σχέση: να υπάρξουν νέες κοινές εμπειρίες, να ειπωθούν όσα έμειναν ανείπωτα, να αλλάξει ό,τι δυσκόλευε τη σύνδεση. Όταν ο πατέρας ζει αλλά παραμένει απρόσιτος, η απώλεια μπορεί να μένει μετέωρη, άλυτη. Η ανάγκη για αναγνώριση συναντά τη ματαίωση, ενώ η ελπίδα ότι κάποτε θα ανταποκριθεί διατηρεί την αναμονή. Έτσι, το πένθος μπορεί να αφορά και τη φροντίδα, την αποδοχή και την πατρική σχέση που ο άνθρωπος είχε ανάγκη, αλλά δεν έζησε.

Η σιωπή γύρω από την ιστορία του πατέρα και η δυσκολία αναγνώρισης της απώλειας μπορούν να αφήνουν ερωτήματα για το “ποιος είμαι”, “ποιος θέλω να γίνω” και “από πού έρχομαι”, μετέωρα. Η επεξεργασία τους αφορά τη δυνατότητα του ανθρώπου να εντάξει όσα έλειψαν στην ιστορία του, να αναγνωρίσει όσα επιθυμούσε και να διαμορφώσει τη δική του συνέχεια, τις σχέσεις και τις επιλογές του.

Ψυχική δυσφορία, σχολικές δυσκολίες και συμπεριφορές κινδύνου

Οι έρευνες που συγκρίνουν την πορεία παιδιών με διαφορετικές οικογενειακές συνθήκες συνδέουν την απουσία του πατέρα με αυξημένη πιθανότητα ορισμένων δυσκολιών. Αυτό σημαίνει ότι καταγράφονται διαφορές ανάμεσα σε ομάδες παιδιών, χωρίς να προδικάζεται η εξέλιξη κάθε παιδιού ξεχωριστά.

Στις συγκεκριμένες μελέτες, η απουσία προσδιορίζεται κυρίως ως μη συγκατοίκηση με τον βιολογικό πατέρα, συχνά μετά από χωρισμό ή άλλες οικογενειακές μεταβολές. Η συναισθηματική απουσία ενός πατέρα που ζει στο ίδιο σπίτι δεν αποτυπώνεται απαραίτητα σε αυτές τις μετρήσεις και χρειάζεται να εξετάζεται ως ξεχωριστή διάσταση της σχέσης.

Άγχος, καταθλιπτική διάθεση και κοινωνική απόσυρση. Έχουν καταγραφεί συσχετίσεις με συναισθηματικές δυσκολίες, ενώ η σύνδεση με καταθλιπτικά συμπτώματα μπορεί να παραμένει έως τη νεαρή ενήλικη ζωή. Η ηλικία κατά την αποχώρηση του πατέρα και το φύλο διαφοροποιούν την εικόνα. Τα ευρήματα για τη μοναξιά και τις δυσκολίες κοινωνικής σύνδεσης είναι λιγότερο ομοιόμορφα.

Σχολική απόσυρση και εγκατάλειψη της φοίτησης. Έχουν καταγραφεί δυσκολίες προσαρμογής και σχολικής πορείας, με πιο σταθερά ευρήματα για τη μη ολοκλήρωση της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, ιδιαίτερα σε αμερικανικά δείγματα. Οι επιδόσεις σε γνωστικές δοκιμασίες και η σχολική συμμετοχή παρουσιάζουν λιγότερο συνεπή αποτελέσματα. Στην Ελλάδα έχουν επίσης καταγραφεί δυσκολίες προσαρμογής και επίδοσης σε παιδιά μετά από διαζύγιο, βάσει αξιολογήσεων εκπαιδευτικών· αυτό δεν απομονώνει την επίδραση της πατρικής απουσίας.

Επιθετικότητα και παραβατικότητα. Η απουσία του πατέρα έχει συσχετιστεί με δυσκολίες συμπεριφοράς, παραβίαση κανόνων και παραβατική εμπλοκή. Σε αμερικανικές διαχρονικές μελέτες αγοριών καταγράφεται επίσης αυξημένος κίνδυνος εγκλεισμού. Σημαντικό μέρος της επιβάρυνσης συνδέεται με παράγοντες όπως η φτώχεια, οι κοινωνικές ανισότητες και το μορφωτικό επίπεδο των γονέων.

Χρήση και κατάχρηση ουσιών. Έχουν καταγραφεί συσχετίσεις με κάπνισμα και χρήση αλκοόλ ή άλλων ουσιών. Η χρήση και η κατάχρηση χρειάζεται να διακρίνονται από την εξάρτηση.

Πρώιμη σεξουαλική δραστηριότητα και εφηβική εγκυμοσύνη. Διαχρονικές μελέτες κοριτσιών έχουν καταγράψει αυξημένη πιθανότητα νωρίτερης έναρξης σεξουαλικής δραστηριότητας και εγκυμοσύνης στην εφηβεία. Η νωρίτερη έναρξη σεξουαλικών σχέσεων δεν συνιστά από μόνη της ψυχολογική δυσλειτουργία.

Οι συσχετίσεις αυτές αφορούν πιθανότητες μέσα σε συγκεκριμένες κοινωνικές και οικογενειακές συνθήκες. Δεν αποτελούν πρόβλεψη για την εξέλιξη ενός συγκεκριμένου ανθρώπου.

Απουσία του πατέρα: θεραπεία και υποστηρικτικές σχέσεις

Η πατρική λειτουργία, παρουσία και απουσία, έχει πλέον σημαντική θέση στην σύγχρονη ψυχοθεραπεία. Επεξεργαζόμαστε το πρόσωπο, το συμβολισμό του, την ιστορία και συνδέουμε με μοτίβα και δυσκολίες του παρόντος. Η αναγνώριση όσων έλειψαν και η επεξεργασία του πένθους, του θυμού και της αυτομομφής συνδέονται με συγκεκριμένους στόχους: να εκφράζονται οι ανάγκες, να τίθενται όρια και να αναγνωρίζεται ποιοι άνθρωποι είναι πραγματικά διαθέσιμοι για μια αμοιβαία σχέση. Η θεραπευτική εργασία προσανατολίζεται στον εαυτό και στη ζωή που επιθυμεί να διαμορφώσει ο θεραπευόμενος.

Η ζωή ωστόσο δεν είναι μόνον ψυχοθεραπεία. Σταθερές, υποστηρικτικές σχέσεις με πρόσωπα που λειτουργούν πατρικά ως έναν βαθμό -η μητέρα, συγγενείς, προπονητές, μέντορες- μπορούν να προσφέρουν ευκαιρίες για εγκατάσταση σημαντικών ψυχικών λειτουργιών διδάσκοντας τη συνύπαρξη δεσμού και διαφωνίας, φροντίδας και αυτονομίας, επιθυμίας και κανόνων, ορίων και αγάπης.

Μέσα σε αυτές τις σχέσεις μπορεί να ενισχυθεί η δυνατότητα σύνδεσης με περισσότερη εμπιστοσύνη, προσωπική ευθύνη και ελευθερία.

Δεν χρειάζεται να υποκαταστήσει κανείς την πατρική απουσία, αλλά να λειτουργήσει υποστηρικτικά στο πλαίσιο της αλήθειας.

Βιβλιογραφία

Adamsons, K., & Johnson, S. K. (2013). An updated and expanded meta-analysis of nonresident fathering and child well-being. Journal of Family Psychology, 27(4), 589–599. https://doi.org/10.1037/a0033786

Babalis, T., Tsoli, K., Nikolopoulos, V., & Maniatis, P. (2014). The effect of divorce on school performance and behavior in preschool children in Greece: An empirical study of teachers’ views. Psychology, 5(1), 20–26. https://doi.org/10.4236/psych.2014.51005

Culpin, I., Heuvelman, H., Rai, D., Pearson, R. M., Joinson, C., Heron, J., Evans, J., & Kwong, A. S. F. (2022). Father absence and trajectories of offspring mental health across adolescence and young adulthood: Findings from a UK-birth cohort. Journal of Affective Disorders, 314, 150–159. https://doi.org/10.1016/j.jad.2022.07.016

Diamond, M. J. (2017). Recovering the father in mind and flesh: History, triadic functioning, and developmental implications. The Psychoanalytic Quarterly, 86(2), 297–334. https://doi.org/10.1002/psaq.12141

Ellis, B. J., Bates, J. E., Dodge, K. A., Fergusson, D. M., Horwood, L. J., Pettit, G. S., & Woodward, L. (2003). Does father absence place daughters at special risk for early sexual activity and teenage pregnancy? Child Development, 74(3), 801–821. https://doi.org/10.1111/1467-8624.00569

Fuchs, T. (2018). Presence in absence. The ambiguous phenomenology of grief. Phenomenology and the Cognitive Sciences, 17, 43–63. https://doi.org/10.1007/s11097-017-9506-2

Harper, C. C., & McLanahan, S. S. (2004). Father absence and youth incarceration. Journal of Research on Adolescence, 14(3), 369–397. https://doi.org/10.1111/j.1532-7795.2004.00079.x

Kirshner, L. A. (1992). The absence of the father. Journal of the American Psychoanalytic Association, 40(4), 1117–1138. https://doi.org/10.1177/000306519204000407

McLanahan, S., Tach, L., & Schneider, D. (2013). The causal effects of father absence. Annual Review of Sociology, 39, 399–427. https://doi.org/10.1146/annurev-soc-071312-145704

Rohner, R. P., & Veneziano, R. A. (2001). The importance of father love: History and contemporary evidence. Review of General Psychology, 5(4), 382–405. https://doi.org/10.1037/1089-2680.5.4.382

Μοιραστείτε το
Χαράλαμπος Πετράς Ψυχολόγος
Χαράλαμπος Πετράς Ψυχολόγος

Ο Χαράλαμπος Πετράς είναι Ψυχολόγος - Ψυχοθεραπευτής & Ανθρωπολόγος.. Από το 2009 εργάζεται στον χώρο της ψυχικής υγείας, με αντικείμενο την ψυχοθεραπεία, τη συμβουλευτική και την κλινική αξιολόγηση. Σπούδασε Ψυχολογία, Ανθρωπολογία, Ιστορία και Μουσική σε προπτυχιακό και μεταπτυχιακό επίπεδο. Έχει εκπαιδευτεί στη Συστημική Οικογενειακή Θεραπεία, στη Θεραπεία Ψυχικού Τραύματος με τη μέθοδο EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing), στην κλινική συνέντευξη, στη χορήγηση του ψυχομετρικού εργαλείου αξιολόγησης της ψυχοπαθολογίας MMPI–II και στο Coaching Psychology. Τη θεραπευτική του συγκρότηση συμπληρώνουν η συστηματική και σε βάθος προσωπική μελέτη της ψυχαναλυτικής και ψυχοδυναμικής θεωρίας, καθώς και η προσωπική του ανάλυση.