Η γυναίκα δεν είναι ένας ρόλος. Είναι ένα πρόσωπο που υπάρχει στον κόσμο: εργάζεται, σκέφτεται, δημιουργεί, ερωτεύεται και γίνεται αντικείμενο έρωτα. Η ιστορική μετατόπιση των τελευταίων αιώνων, που άνοιξε για τις γυναίκες τον δημόσιο χώρο της εκπαίδευσης, της εργασίας και της κοινωνικής συμμετοχής, συνιστά μια ουσιαστική κατάκτηση.
Ωστόσο, η είσοδος στον δημόσιο χώρο, όσο σημαντική και αν είναι, δεν εξαντλεί το ερώτημα της γυναικείας παρουσίας. Το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι μόνο αν η γυναίκα συμμετέχει στον κόσμο, αλλά με ποιον τρόπο υπάρχει μέσα σε αυτόν.
Η θηλυκότητα πέρα από ρόλους και ταυτότητες
Η θηλυκότητα δεν μπορεί να περιοριστεί ούτε σε ένα βιολογικό δεδομένο ούτε σε μια κοινωνική ταυτότητα. Η αναγωγή της σε ρόλους –μητέρα, σύντροφος, επαγγελματίας– οδηγεί σε μια φτωχή κατανόηση, καθώς παραβλέπει τη διάσταση της εμπειρίας και της σχέσης. Από την άλλη πλευρά, η αποσύνδεσή της από κάθε μορφή και ο ορισμός της ως απλής αυτοκατασκευής οδηγεί σε μια εξίσου προβληματική αφαίρεση. Η θηλυκότητα συνδέεται με έναν ιδιαίτερο τρόπο σχέσης με την επιθυμία, με τον άλλον και με τη ζωή, έναν τρόπο που δεν συγκροτείται μέσα από κλειστά συστήματα ορισμών αλλά διαμορφώνεται μέσα στον χρόνο και στη σχέση.
Το αρχέτυπο του θηλυκού στη γιουνγκιανή σκέψη
Η ψυχαναλυτική σκέψη έχει επισημάνει ότι δεν υπάρχει ένα ενιαίο πρότυπο «της γυναίκας», αλλά πολλαπλοί τρόποι να υπάρξει κανείς ως γυναίκα. Αν μετακινηθούμε προς τη γιουνγκιανή προοπτική, όπως αυτή διατυπώθηκε από τον Carl Gustav Jung, η θηλυκότητα προσεγγίζεται ως αρχέτυπο, δηλαδή ως μια θεμελιώδης ψυχική μορφή που δεν ταυτίζεται με τους κοινωνικούς ρόλους αλλά τους υπερβαίνει και τους οργανώνει.
Το αρχέτυπο του θηλυκού δεν περιγράφει τη γυναίκα ως εμπειρικό υποκείμενο, αλλά δηλώνει μια δυνατότητα της ψυχής: τη δυνατότητα για σχέση, για υποδοχή, για μετασχηματισμό της εμπειρίας και για παραγωγή νοήματος. Αυτή η διάσταση δεν αφορά αποκλειστικά τη βιολογική γονιμότητα, αλλά επεκτείνεται σε μια ευρύτερη ψυχική γονιμότητα, η οποία καθιστά δυνατή τη δημιουργία, τη φροντίδα και την επεξεργασία της ζωής σε συμβολικό επίπεδο. Το κρίσιμο σημείο είναι ότι το αρχέτυπο δεν ενεργοποιείται αυτομάτως· δεν αποτελεί μια ιδιότητα που κατέχεται εκ φύσεως, αλλά μια δυνατότητα που απαιτεί επεξεργασία.
Η ψευδαίσθηση της αυτονόητης θηλυκότητας
Στη σύγχρονη συνθήκη παρατηρείται μια διπλή σύγχυση. Από τη μία πλευρά, η θηλυκότητα αντιμετωπίζεται ως αυτονόητη συνέπεια της βιολογίας· από την άλλη, ως κάτι που μπορεί να συγκροτηθεί αποκλειστικά μέσω της απόρριψης των παραδοσιακών μορφών. Και οι δύο προσεγγίσεις παρακάμπτουν την ίδια απαίτηση: την ανάγκη εσωτερικής εργασίας. Η θηλυκότητα δεν προκύπτει ούτε από τη συμμόρφωση σε προκαθορισμένα σχήματα ούτε από την απλή άρνησή τους, αλλά από μια διαδικασία διαφοροποίησης, κατά την οποία το πρόσωπο καλείται να συναντήσει τις πολλαπλές εκφάνσεις του θηλυκού χωρίς να ταυτιστεί πλήρως με καμία από αυτές.
Η επιθυμία ως κριτήριο της σχέσης με τη ζωή
Σε αυτή τη διαδρομή, η επιθυμία αποκτά κεντρική σημασία. Δεν πρόκειται για άμεση ανάγκη ούτε για αντικείμενο διεκδίκησης, αλλά για δείκτη της σχέσης του υποκειμένου με τη ζωή. Η θηλυκότητα δεν εκδηλώνεται μέσω δηλώσεων ταυτότητας, αλλά μέσω της δυνατότητας να διατηρείται μια ζωντανή σχέση με αυτό που κινεί το υποκείμενο. Η απώλεια αυτής της σχέσης οδηγεί είτε σε άκαμπτη προσκόλληση σε ρόλους είτε σε μια αδιάφορη ρευστότητα χωρίς κατεύθυνση. Αντίθετα, η διατήρηση της επιθυμίας ως ζωντανής λειτουργίας επιτρέπει μια μορφή ύπαρξης που δεν εγκλωβίζεται σε σταθερούς ορισμούς.
Η θηλυκότητα ως διαρκής κατάκτηση
Η κατάκτηση της θηλυκότητας για μια γυναίκα ή ένα πρόσωπο γενικά, δεν συνιστά ένα τελικό στάδιο ούτε ένα επίτευγμα που μπορεί να κατοχυρωθεί οριστικά. Πρόκειται για μια διαρκή διεργασία, κατά την οποία το πρόσωπο επιχειρεί να διατηρήσει μια ισορροπία ανάμεσα στη σχέση και τη διαφοροποίηση, ανάμεσα στο άνοιγμα προς τον άλλον και στη διατήρηση της εσωτερικής του συνοχής. Η δυσκολία αυτής της διεργασίας εξηγεί και γιατί η θηλυκότητα δεν μπορεί να αποδοθεί με έναν ενιαίο ορισμό.
Με αυτή την έννοια, η γυναίκα δεν εξαντλείται ούτε στους ρόλους που αναλαμβάνει ούτε στις ταυτότητες που διεκδικεί. Συγκροτείται μέσα από μια ζωντανή σχέση με την επιθυμία, τον άλλον και τη ζωή, μια σχέση που δεν παγιώνεται σε σχήματα αλλά επαναπροσδιορίζεται διαρκώς. Και ίσως αυτή η αδυναμία οριστικής σύλληψης να αποτελεί όχι αδυναμία, αλλά τον πυρήνα της θηλυκότητας.
Αντί επιλόγου
Η σχέση των φύλων δεν χρειάζεται να λυθεί, αλλά να κατοικηθεί. Όχι ως πεδίο αντιπαράθεσης ή εξίσωσης, αλλά ως χώρος συνάντησης όπου η διαφορά δεν απειλεί, αλλά δημιουργεί. Όταν η γυναίκα και ο άνδρας μπορούν να σταθούν στη θέση τους χωρίς να την υπερασπίζονται διαρκώς, τότε η σχέση παύει να είναι αγώνας και γίνεται δυνατότητα. Και ίσως εκεί να αρχίζει μια πιο ώριμη, πιο αληθινή μορφή συνύπαρξης.
Προτεινόμενη βιβλιογραφία
Kristeva, J., & Clément, C. (2001). The feminine and the sacred. Columbia University Press.
