Η ψυχοθεραπεία είναι μια ενδοσκοπική επεξεργασία με βάθος, δυναμική και προϋποθέσεις. Οι περισσότεροι άνθρωποι αναζητούν στην ψυχοθεραπεία την ανακούφιση από τη δυσφορία, τον πόνο, το σύμπτωμα. Και εν μέρει, λειτουργεί κάπως έτσι. Ωστόσο, εάν κανείς εστιάσει αποκλειστικά στα συμπτώματα, στερεί από αυτή τη διαδικασία το βάθος και ακυρώνει τον σκοπό της. Η ψυχοθεραπεία αποσκοπεί τόσο στην κατανόηση του συμπτώματος όσο και των δομών και των διεργασιών που το παράγουν.
Τι οδηγεί στην πολυθρόνα της ψυχοθεραπείας;
Αφορμή για την επίσκεψη στον ψυχολόγο είναι συνήθως αυτό που επιμένει και δεν μπορεί να ρυθμιστεί με περισσότερη προσπάθεια: ένα σύμπτωμα, η δυσκολία στις σχέσεις, οι αρνητικές σκέψεις για τον εαυτό, μια αντίδραση που επαναλαμβάνεται, η διέγερση στην ψυχή και το σώμα.
Συχνά, όσα μας δυσκολεύουν επιμένουν ακόμη και όταν μπορούμε να τα εξηγήσουμε. Η ψυχική και σωματική αντίδραση δεν αλλάζει πάντοτε με τη συνειδητή κατανόηση. Αυτή η απόσταση ανάμεσα στο «εντοπίζω» και στο «μπορώ να νιώσω διαφορετικά» είναι ουσιαστικό μέρος της θεραπευτικής επεξεργασίας.
Τι είναι (τελικά) η ψυχοθεραπεία;
Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Ομοσπονδία Συλλόγων Ψυχολόγων (EFPA), η ψυχοθεραπεία είναι η σκόπιμη εφαρμογή κλινικών μεθόδων και διαπροσωπικών στάσεων που βασίζονται σε εδραιωμένες ψυχολογικές αρχές. Αποσκοπεί σε αλλαγές στη σκέψη, στο συναίσθημα και στη συμπεριφορά, προς κατευθύνσεις που οι συμμετέχοντες θεωρούν επιθυμητές. Είναι μια συστηματική θεραπευτική διαδικασία, με κλινική αξιολόγηση, θεραπευτικούς στόχους και παρεμβάσεις προσαρμοσμένες στον συγκεκριμένο άνθρωπο.
Στην προσωπική μου προσέγγιση, η ψυχοθεραπεία είναι η εθελοντική αναζήτηση της αλήθειας πίσω από αυτό που επαναλαμβάνεται. Μια αναζήτηση που οδηγεί σε εξηγήσεις, συγκρούσεις, φόβους, τραύματα, αποχαιρετισμούς, αλήθειες που δυσκολευόμαστε να προσεγγίσουμε και ο νους χρειάζεται προσπάθεια για να τις χωρέσει.
Η δυσφορία μπορεί να οδηγήσει κάποιον στον θεραπευτή. Η επιθυμία, όμως, να αναζητήσει την αλήθεια πίσω από όσα βιώνει είναι εκείνη που δίνει στη θεραπευτική εργασία την προσωπική της σημασία.
Συχνά, αυτό που επαναλαμβάνεται συνδέεται με τρόπους προστασίας που κάποτε λειτούργησαν, αλλά πλέον μας περιορίζουν. Η κατανόηση αποκτά θεραπευτική σημασία όταν συνδέεται με την ιστορία, την ταυτότητα και την αλλαγή: με τη δυνατότητα να αναγνωρίζουμε τι μας συμβαίνει, να επεξεργαζόμαστε όσα μας κινητοποιούν και να ανταποκρινόμαστε διαφορετικά στην καθημερινή ζωή.
Υπό αυτή την έννοια, αν και η θεραπεία στρέφεται συχνά σε πρώιμες εμπειρίες, υπηρετεί το διαρκές αίτημα για μια πιο συνεκτική αίσθηση ταυτότητας, ουσιαστικές σχέσεις και δυνατότητα πραγμάτωσης προσωπικών στόχων. Το παρόν που δεν αλλάζει και το μέλλον που μοιάζει καταδικασμένο σηματοδοτούν την επιστροφή στην ιστορία και την αναζήτηση της αλήθειας.
Οι προϋποθέσεις και τα όρια της θεραπευτικής εργασίας
Η θεραπευτική εργασία προϋποθέτει σταθερό πλαίσιο σχέσης, χρόνο και σαφείς όρους. Ο θεραπευτής έχει την ευθύνη των παρεμβάσεων και του πλαισίου μέσα στο οποίο προσεγγίζονται οι δύσκολες εμπειρίες. Η εμπιστευτικότητα και η αυτονομία του θεραπευόμενου δημιουργούν τις προϋποθέσεις για ουσιαστική επεξεργασία.
Η θεραπεία είναι μια ενεργητική αναζήτηση, προσωπική επιλογή και ανάληψη ευθύνης απέναντι στα συναισθήματα και στις επιλογές. Τα όριά της βρίσκονται ακριβώς στο ότι δεν παρέχει έτοιμες, εξωγενείς λύσεις, δεν εξαντλείται στην εφαρμογή τεχνικών για την ανακούφιση από αρνητικά συναισθήματα και σκέψεις, δεν θεωρεί αξιωματικά τον ανθρώπινο πόνο διαταραχή.
Το θεραπευτικό πλαίσιο προσκαλεί σε ενδοσκόπηση, σταθερή παρουσία και επανεξέταση οικείων εξηγήσεων και τρόπων προστασίας. Ο θεραπευόμενος συμμετέχει με τις δυνατότητες, τις αντοχές και τις δυσκολίες του. Η εμπιστοσύνη αναπτύσσεται μέσα στον χρόνο. Η αμφιβολία, η αμφιθυμία και η διαφωνία έχουν θέση στη συνεργασία.
Κανένα μοντέλο δεν εγγυάται το αποτέλεσμα. Η αβεβαιότητα είναι εγγενές στοιχείο κάθε αναζήτησης. Η θεραπεία μπορεί να συνεπάγεται φόβο και πόνο, αλλά και ανακούφιση, αυτογνωσία και αντοχή. Ψυχοθεραπεία δεν σημαίνει απαλοιφή συναισθημάτων με διατήρηση επιλογών και συμπεριφορών.
Η ψυχοθεραπεία δεν είναι η λύση για όλα
Δεν χρειάζονται όλοι οι άνθρωποι συστηματική ψυχοθεραπεία ούτε ταιριάζει σε όλους αυτή η προσέγγιση. Κάποιος μπορεί να επιλέξει πρακτική ή κοινωνική υποστήριξη, συμβουλευτική, ιατρική αντιμετώπιση, συμπεριλαμβανομένης της φαρμακευτικής αγωγής όταν ενδείκνυται, ή άλλον θεραπευτικό προσανατολισμό. Η επιλογή είναι θεμιτή. Η ψυχοθεραπεία δεν αποτελεί κριτήριο ωριμότητας ή προσωπικής αξίας.
Η κλινική κατάσταση και οι συνθήκες ζωής μπορεί να δυσκολεύουν τη συμμετοχή. Η καταλληλότητα εξετάζεται σε σχέση με τον συγκεκριμένο άνθρωπο και την παρούσα ανάγκη του. Η ελεύθερη συναίνεση και η δυνατότητα ουσιαστικής συμμετοχής έχουν κεντρική θέση.
Πώς επιλέγουμε θεραπευτή
Όποιος αναζητά θεραπευτή συναντά σχολές, μεθόδους και προσεγγίσεις. Θεωρώ περιορισμένης χρησιμότητας την προσπάθεια να αντιστοιχίσει το πρόβλημά του με μια θεραπευτική σχολή πριν συναντήσει τον θεραπευτή. Κανένα μοντέλο δεν λειτουργεί από μόνο του, ερήμην των ανθρώπων. Ο θεραπευόμενος χρειάζεται ενημέρωση και επιλογή, όχι να γίνει ειδικός στις ψυχοθεραπευτικές σχολές.
Καμία προσέγγιση δεν ασκείται ανεξάρτητα από το πρόσωπο που την ασκεί και τη σχέση που διαμορφώνεται. Η εκπαίδευση, η κλινική κρίση, η προσωπική επεξεργασία και ο τρόπος με τον οποίο ο θεραπευτής ακούει και παρεμβαίνει έχουν ουσιαστική σημασία. Δύο θεραπευτές της ίδιας σχολής μπορούν να προσφέρουν πολύ διαφορετικές θεραπευτικές εμπειρίες.
Οι μέθοδοι διατηρούν τη σημασία τους. Για συγκεκριμένες δυσκολίες υπάρχουν θεραπευτικές ενδείξεις που χρειάζεται να λαμβάνονται υπόψη. Ο τρόπος εργασίας και το σκεπτικό του θεραπευτή πρέπει να εξηγούνται, ενώ οι ανάγκες και οι προτιμήσεις του θεραπευόμενου συμμετέχουν στη διαμόρφωση του πλάνου. Η επιλογή αφορά τελικά μια ενημερωμένη συνεργασία με συγκεκριμένο επαγγελματία.
Βιβλιογραφία
APA Presidential Task Force on Evidence-Based Practice. (2006). Evidence-based practice in psychology. American Psychologist, 61(4), 271–285. https://doi.org/10.1037/0003-066X.61.4.271
Cuijpers, P., Harrer, M., Miguel, C., Ciharova, M., Papola, D., Basic, D., Botella, C., Cristea, I., de Ponti, N., Donker, T., Driessen, E., Franco, P., Gómez-Gómez, I., Hamblen, J., Jiménez-Orenga, N., Karyotaki, E., Keshen, A., Linardon, J., Motrico, E., . . . Furukawa, T. A. (2025). Cognitive behavior therapy for mental disorders in adults: A unified series of meta-analyses. JAMA Psychiatry, 82(6), 563–571. https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2025.0482
European Federation of Psychologists’ Associations. (2017). EFPA statement on psychologists practicing psychotherapy: As approved by EFPA GA Amsterdam 2017. https://www.efpa.eu/resource/efpa-statement-on-psychologists-practicing-psychotherapy/
Eubanks, C. F., Muran, J. C., & Safran, J. D. (2018). Alliance rupture repair: A meta-analysis. Psychotherapy, 55(4), 508–519. https://doi.org/10.1037/pst0000185
Flückiger, C., Del Re, A. C., Wampold, B. E., & Horvath, A. O. (2018). The alliance in adult psychotherapy: A meta-analytic synthesis. Psychotherapy, 55(4), 316–340. https://doi.org/10.1037/pst0000172
Mahon, D., Minami, T., & Brown, G. S. J. (2023). The variability of client, therapist and clinic in psychotherapy outcomes: A three-level hierarchical model. Counselling and Psychotherapy Research, 23(3), 761–769. https://doi.org/10.1002/capr.12652
Norcross, J. C., & Wampold, B. E. (2018). A new therapy for each patient: Evidence-based relationships and responsiveness. Journal of Clinical Psychology, 74(11), 1889–1906. https://doi.org/10.1002/jclp.22678
Swift, J. K., Callahan, J. L., Cooper, M., & Parkin, S. R. (2018). The impact of accommodating client preference in psychotherapy: A meta-analysis. Journal of Clinical Psychology, 74(11), 1924–1937. https://doi.org/10.1002/jclp.22680
